انحراف زانو در کودکان از مشکلاتی است که گاهی بخشی از روند طبیعی رشد به شمار میرود، اما در برخی موارد نشانه یک اختلال اسکلتی یا بیماری زمینهای است، آیا فاصله غیرعادی بین زانوها یا برخورد آنها هنگام راه رفتن کودک طبیعی است یا نیاز به درمان دارد؟ تشخیص به موقع علت انحراف زانو نقش مهمی در پیشگیری از اختلالات حرکتی و مشکلات مفصلی در آینده دارد و آشنایی با علائم، دلایل ایجاد و روش های درمان، به والدین کمک میکند تا در زمان مناسب برای بررسی وضعیت کودک اقدام کنند.
انحراف زانو در کودکان چیست؟
زانوی پرانتزی (ژنوواروم) در بسیاری از کودکان پیش از ۲ سالگی، بخشی از روند طبیعی رشد است و پس از آن، زانوها به تدریج به سمت زانوی ضربدری (ژنووالگوم) تغییر میکنند و این وضعیت تا حدود ۵ سالگی ادامه دارد، بین ۵ تا ۷ سالگی نیز زانوها به حالت طبیعی خود میرسند و این تغییرات در بیشتر کودکان طبیعی است، اما اگر انحراف زانو شدید باشد، پس از ۶ سالگی ظاهر شود یا با گذشت زمان بدتر شود، نشانه یک بیماری زمینهای است و نیاز به بررسی توسط پزشک دارد.
توضیحات دکتر حاج زرگر باشی فوق تخصص ارتوپدی درباره انحراف زانو در کودکان
انحرافات زانو در کودکان
بیشتر بخوانید: پاچنبری در کودکان
چه زمانی انحراف زانو نیاز به بررسی پزشک دارد؟
در صورتی که کودک در شرایط زیر باشد، باید برای بررسی به پزشک مراجعه شود:
- خارج از محدوده فیزیولوژیک و نرمال باشد.
- کودکانی که قبل از 2 سال و بعد از 6 سال زانوی X دارند.
- کودکانی که بعد از 2 سال زانوی پرانتزی دارند.
- تشدید مشکل انحراف زانو پس از 7 سالگی
- نامتقارن بودن پاها
- لنگیدن در هنگام راه رفتن
- درد در زانو و یا لگن
- عدم رشد قد متناسب با سن
- پیشرونده بودن بیماری
چنانچه کودک زمینه خانوادگی و ژنتیکی انحراف زانو داشته باشد، بعد از 8 سالگی باید روند درمان آغاز گردد و در سن بعد از 8 سال اگر زانو به سمت داخل یا خارج باشد غیرطبیعی است و باید بررسی شود.
انواع انحراف زانو در کودکان
انحراف زانو در کودکان به دو نوع اصلی تقسیم میشود که بر اساس جهت قرارگیری زانوها نسبت به محور طبیعی پا مشخص میشوند و برخی از این تغییرات در سال های ابتدایی رشد طبیعی هستند و با بزرگتر شدن کودک اصلاح میشوند، اما در صورت شدید بودن یا باقی ماندن پس از سن مناسب، نیاز به بررسی و درمان دارند.
زانوی پرانتزی (ژنوواروم)
در زانوی پرانتزی، ساق پاها به سمت خارج منحرف میشوند و هنگام نزدیک کردن مچ پاها به یکدیگر، بین زانوها فاصله ایجاد میشود، این نوع انحراف در کودکان زیر ۲ سال بخشی از روند طبیعی رشد است و اغلب بدون درمان اصلاح میشود، با این حال، اگر انحراف شدید باشد، فقط در یک پا دیده شود، با افزایش سن بیشتر شود یا پس از سنین طبیعی باقی بماند، نشانه مشکلاتی مانند نرمی استخوان یا اختلالات رشد استخوانی است و نیاز به بررسی پزشک دارد.
زانوی ضربدری یا X شکل (ژنووالگوم)
در زانوی ضربدری، زانوها به سمت داخل متمایل میشوند و هنگام ایستادن، زانوها به یکدیگر نزدیک شده اما مچ پاها از هم فاصله دارند و این حالت در کودکان بین ۲ تا ۶ سالگی به صورت طبیعی دیده میشود و با رشد کودک به مرور کاهش پیدا میکند، اگر این انحراف پس از ۷ سالگی ادامه داشته باشد، شدت آن زیاد باشد یا باعث درد، اختلال در راه رفتن و محدودیت حرکتی شود، باید توسط متخصص ارتوپدی بررسی شود.
علائم انحراف زانو در کودکان
علائم انحراف زانو بسته به نوع و شدت آن متفاوت است، در برخی کودکان تنها تغییر شکل ظاهری پاها دیده میشود، اما در موارد شدیدتر راه رفتن و فعالیت های روزانه نیز تحت تأثیر قرار میگیرد و مهمترین علائم عبارتاند از:
- در زانوی پرانتزی هنگام چسباندن مچ پاها، بین زانوها فاصله وجود دارد و در زانوی ضربدری با چسباندن زانوها، مچ پاها از یکدیگر فاصله میگیرند.
- کودک با الگوی راه رفتن غیرطبیعی، تلوتلو خوردن یا چرخش پاها هنگام حرکت مواجه میشود.
- گاهی انحراف تنها در یک پا یا با شدت بیشتر در یک سمت دیده میشود که نشانه یک مشکل زمینهای است.
- در موارد شدید، کودک هنگام راه رفتن، دویدن یا فعالیت بدنی از درد زانو، ساق پا یا مچ شکایت میکند.
- برخی کودکان به دلیل توزیع نامناسب وزن روی مفاصل، هنگام بازی یا پیادهروی سریعتر از همسالان خود خسته میشوند.
- ساییدگی بیش از حد قسمت داخلی یا خارجی کف کفش نشان دهنده اختلال در راستای پاها است.
- در موارد پیشرفته، انحراف زانو باعث کاهش تعادل و افزایش احتمال زمین خوردن کودک میشود.
- اگر انحراف زانو پس از سن طبیعی اصلاح نشود یا به تدریج شدیدتر شود، لازم است توسط بهترین متخصص ارتوپدی کودکان بررسی شود.
بیشتر بخوانید: شکستگی لگن در کودکان
علت انحراف زانو در کودکان
انحراف زانو در کودکان به دلایل مختلفی ایجاد میشود و برخی موارد مانند تغییرات طبیعی رشد، با افزایش سن اصلاح میشوند، اما گاهی عوامل ژنتیکی، تغذیهای یا بیماری های استخوانی باعث ایجاد یا تشدید این مشکل میشوند و مهمترین علل عبارتاند از:
مشکلات ژنتیکی
برخی کودکان به دلیل عوامل ارثی و ویژگی های ژنتیکی، مستعد تغییر در راستای استخوان های پا و مفاصل زانو هستند و در این شرایط شکل استخوانها یا نحوه قرارگیری مفصل زانو با حالت طبیعی متفاوت است، اگر سابقه انحراف زانو یا مشکلات اسکلتی در خانواده وجود داشته باشد، احتمال بروز این اختلال در کودک افزایش پیدا میکند.
اضافه وزن و چاقی
افزایش وزن در دوران کودکی فشار بیشتری به مفاصل زانو وارد میکند و باعث تغییر در راستای قرارگیری پاها میشود، وزن اضافی موجب میشود استخوانها و مفاصل زانو تحت فشار بیشتری قرار بگیرند و در برخی کودکان، انحراف زانو به سمت داخل یا خارج تشدید شود.
آسیب به استخوان پا
ضربه شدید، شکستگی یا آسیب به صفحه رشد استخوانهای پا باعث رشد نامتقارن استخوانها و ایجاد انحراف در زانو میشود و این نوع انحراف در کودکانی دیده میشود که سابقه آسیب دیدگی در ناحیه زانو، ساق یا استخوان ران داشتهاند.
کمبود ویتامین D، کلسیم و فسفر
مواد معدنی مانند کلسیم و فسفر و همچنین ویتامین D نقش مهمی در رشد و استحکام استخوان های کودکان دارند و کمبود این مواد باعث ضعیف شدن استخوانها و افزایش احتمال تغییر شکل آنها میشود، در کودکانی که دچار کمبودهای تغذیهای هستند، استخوانها توانایی تحمل فشارهای وارد شده را به خوبی ندارند و انحراف زانو ایجاد یا شدیدتر میشود.
نرمی استخوان
نرمی استخوان یا راشیتیسم یکی از بیماری هایی است که باعث تغییر شکل استخوانها و ایجاد انحراف زانو در کودکان میشود و این بیماری در اثر کمبود شدید ویتامین D یا اختلال در جذب مواد معدنی ایجاد میشود و باعث کاهش استحکام استخوانها میشود.
تشخیص انحراف زانو در کودکان
پزشک با معاینهی زانو و مچ پا میتواند شدت انحراف زانوی کودک را بررسی نماید، در کودکانی که شدت انحراف پا زیاد است فاصلهی بین استخوان های مچ پا نیز اندازه گیری میشود.
در کودکان زیر 7 سال موارد زیر جهت بررسی شدت انحراف زانو مورد بررسی قرار میگیرد:
- وزن و شاخص تودهی بدنی
- قد
- وضعیت قرار گرفتن زانوها زمانی که کودک دراز میکشد و یا به سمت پهلو میخوابد.
- طول پاها و میزان تقارن بین آنها
- نحوهی راه رفتن کودک
در کودکان بالای 7 سال که اندازه و شکل پاها در دو طرف یکسان نمیباشد، عکسبرداری توسط اشعه ایکس از پاها مشخص مینماید که آیا بیماری زمینهای منجر به بروز انحراف پا شده است یا خیر.
بیشتر بخوانید: شکستگی مچ پا در کودکان
روش های درمان انحراف زانو در کودکان
روش درمان انحراف زانو در کودکان به عواملی مانند سن کودک، شدت انحراف، علت ایجاد مشکل و وجود بیماری های زمینهای بستگی دارد، بسیاری از موارد انحراف زانو در سنین پایین بخشی از روند طبیعی رشد هستند و بدون نیاز به درمان خاص، به مرور اصلاح میشوند، حدود ۹۹ درصد از کودکانی که دچار انحراف زانو هستند، تا حدود ۷ سالگی به وضعیت طبیعی بازمیگردند، با این حال، در صورت شدید بودن انحراف یا باقی ماندن آن پس از این سن، روشهای درمانی مناسب توسط پزشک انتخاب میشود.
پیگیری و بررسی روند رشد
در بسیاری از کودکان، به خصوص در سنین پایین، انحراف زانو نیاز به درمان فوری ندارد و تنها باید روند رشد و تغییرات پاها تحت نظر پزشک باشد، زانوی پرانتزی در کودکان زیر ۲ سال و زانوی ضربدری در سنین ۲ تا ۶ سال طبیعی است و با رشد کودک اصلاح میشود، با این حال، اگر انحراف به صورت پیشرونده، یک طرفه، همراه با درد، لنگش یا علائم بیماری های زمینهای باشد، نیاز به بررسی دقیقتر دارد.
دارو درمانی و اصلاح کمبودهای تغذیهای
اگر علت انحراف زانو، بیماری هایی مانند نرمی استخوان یا کمبود ویتامین D، کلسیم و فسفر باشد، درمان دارویی به بهبود وضعیت کودک کمک میکند، در این شرایط، پزشک با تجویز مکملهای مورد نیاز، به تقویت استخوانها و اصلاح اختلالات رشد استخوانی کمک میکند.
استفاده از بریس و تجهیزات اصلاحی
در برخی کودکان که انحراف زانو شدیدتر است یا احتمال اصلاح خود به خودی کمتر وجود دارد، پزشک استفاده از بریس یا وسایل اصلاحی را پیشنهاد میکند و این تجهیزات با هدایت رشد استخوانها و اصلاح تدریجی راستای پاها، به کاهش انحراف کمک میکنند، انتخاب این روش به سن کودک، میزان انحراف و شرایط رشد استخوانها بستگی دارد.
جراحی کنترل رشد (همیاپیفیزیودز)
در مواردی که انحراف زانو شدید باشد یا پس از ۷ سالگی بهبود پیدا نکند، درمان جراحی توصیه میشود و یکی از روشها، قرار دادن ایمپلنت یا پلاک فلزی کوچک در قسمت داخلی زانو است، این وسیله باعث میشود رشد یک سمت صفحه رشد کنترل شده و قسمت دیگر به رشد طبیعی خود ادامه دهد؛ در نتیجه با رشد کودک، پاها به تدریج به حالت صاف و طبیعی نزدیک میشوند.
جراحی استئوتومی
در کودکانی که انحراف شدید دارند یا زمان مناسب برای کنترل رشد از دست رفته است، از جراحی استئوتومی استفاده میشود و در این روش، جراح با برش و تغییر راستای استخوان در قسمت بالایی یا پایینی زانو، استخوان را در وضعیت صحیح قرار میدهد، این روش در مواردی انجام میشود که صفحه رشد بسته شده باشد یا اصلاح با روشهای سادهتر امکانپذیر نباشد.
اهمیت زمان مناسب درمان انحراف زانو
زمان انجام درمان، به خصوص در روشهای جراحی، تأثیر زیادی بر نتیجه نهایی دارد، جراحی قبل از بلوغ و زمانی که صفحه رشد کودک هنوز فعال است، با روش های سادهتر و نتایج بهتر انجام میشود و اگر درمان تا بعد از بسته شدن صفحه رشد به تأخیر بیفتد، نیاز به جراحی پیچیدهتر مانند استئوتومی و اصلاح استخوان وجود دارد.
سوالات متداول
انحراف زانو در سال های ابتدایی رشد طبیعی است، اما اگر پس از ۷ سالگی باقی بماند، شدید باشد، به صورت یکطرفه ایجاد شود یا همراه با درد، لنگش و بدتر شدن وضعیت باشد، نیاز به بررسی پزشک دارد.
بله، در بیشتر کودکان انحراف زانو بخشی از روند طبیعی رشد است و تا حدود ۷ سالگی بدون درمان اصلاح میشود. اما اگر شدید باشد یا پس از این سن ادامه پیدا کند، باید توسط پزشک بررسی شود.
در نهایت…
انحراف زانو در کودکان در بسیاری از موارد بخشی از روند طبیعی رشد است و با افزایش سن، بدون نیاز به درمان اصلاح میشودُ با این حال، اگر این عارضه شدید باشد، پس از ۷ سالگی ادامه پیدا کند یا با علائمی مانند درد، لنگش و پیشرفت انحراف همراه باشد، باید توسط دکتر حاج زرگرباشی بررسی شود و تشخیص به موقع علت و انتخاب روش درمان مناسب، نقش مهمی در پیشگیری از مشکلات حرکتی، حفظ سلامت مفاصل و رشد طبیعی اندامهای تحتانی کودک دارد.
سلام دکتر
پسرم یک ساله شده و نزدیک به یک ماه راه میره ، جدیدا احساس می کنم هنگام راه رفتن پای چپیش خم می شود به اصطلاح زانو خالی می کند ، آیا خطرناک است ؟