انحراف ستون فقرات در کودکان ابتدا فقط با نامتقارن بودن شانهها، برجستهتر دیده شدن یک سمت کمر یا متفاوت ایستادن لباس روی بدن کودک خود را نشان میدهد؛ نشانه هایی ظریف که به راحتی نادیده گرفته میشوند، اما آیا این تغییرات همیشه طبیعیاند یا نشانه شروع یک مشکل در دوران رشد هستند؟ تشخیص به موقع و پیگیری مناسب، نقش مهمی در کنترل این وضعیت و پیشگیری از پیشرفت تدریجی آن دارد.

انحراف ستون فقرات کودکان چیست؟
انحراف ستون فقرات یا اسکولیوز در کودکان (Scoliosis)، ناهنجاری ساختاری ستون فقرات است که معمولا در سنین رشد دیده میشود، ستون فقرات طبیعی از پشت صاف است، اما در اسکولیوز به شکل S یا C درمیآید و کج دیده میشود، حدود ۲ تا ۴ درصد افراد ۱۰ تا ۱۶ سال به این عارضه مبتلا هستند و میزان بروز آن در دخترها و پسرها تقریبا یکسان است، اما احتمال پیشرفت آن در دخترها بیشتر است.

اگر انحراف ستون فقرات کودکان زیر نظر بهترین فوق تخصص ارتوپدی اطفال زود تشخیص داده نشود، با رشد کودک شدیدتر شده و حرکت و عملکرد ریهها و قلب را مختل میکند.
علت انحراف ستون فقرات در کودکان
در بیشتر موارد، علت دقیق اسکولیوز در کودکان مشخص نیست، اما عوامل زیر در ایجاد یا تشدید انحراف ستون فقرات کودکان نقش دارند:
اختلالات عصبیـعضلانی
بیماری هایی مانند فلج مغزی یا دیستروفی عضلانی میتوانند عملکرد عضلات و اعصاب را تحت تأثیر قرار دهند و در نتیجه، کنترل و حفظ وضعیت مناسب ستون فقرات دشوارتر میشود و احتمال بروز یا تشدید انحراف ستون فقرات افزایش مییابد.
عوامل ژنتیکی
برخی کودکان زمینه ژنتیکی و خانوادگی بیشتری برای ابتلا به اسکولیوز دارند، وجود سابقه اسکولیوز در یکی از والدین، خواهر یا برادر یا دیگر اعضای خانواده احتمال بروز این انحراف ستون فقرات را در کودک افزایش میدهد؛ با این حال، سابقه خانوادگی به تنهایی به معنای ابتلای قطعی کودک نیست.
تفاوت در طول پاها
اگر طول پاهای کودک یکسان نباشد، لگن ممکن است در وضعیت متعادل و همراستا قرار نگیرد و این ناهماهنگی هنگام ایستادن یا راه رفتن، فشار نامتقارنی به ستون فقرات وارد میکند و در صورت تداوم، به انحراف ستون فقرات در کودکان یا تشدید آن منجر شود.
آسیبها و ضربهها
ضربهٔ مستقیم، آسیب شدید یا صدمه به ستون فقرات در دوران کودکی ممکن است راستای طبیعی مهرهها را مختل کند و در برخی موارد، زمینه ساز بروز یا تشدید انحراف جانبی ستون فقرات، از جمله اسکولیوز، شود.
عفونتها
برخی عفونتها با درگیر کردن بافت های استخوانی یا ساختارهای اطراف ستون فقرات، به مهرهها آسیب میزنند و این آسیب ممکن است شکل و پایداری طبیعی مهرهها را تغییر دهد و در برخی کودکان، زمینهساز ایجاد یا تشدید انحراف ستون فقرات شود.
تومور مغزی یا نخاعی
وجود تومور در مغز یا نخاع با ایجاد فشار یا اختلال در عملکرد سیستم عصبی، تعادل و کنترل عضلات را تحت تأثیر قرار میدهد و در برخی موارد، این وضعیت به تغییر در راستای طبیعی ستون فقرات و تشدید انحراف آن منجر میشود.
نقصهای مادرزادی در ستون فقرات
برخی نوزادان با ناهنجاری های مادرزادی در ساختار مهرهها، نخاع یا بافت های اطراف ستون فقرات متولد میشوند و این مشکلات رشد طبیعی و متقارن ستون فقرات را از همان سالهای ابتدایی مختل میکنند و با رشد کودک، زمینهساز بروز یا تشدید اسکولیوز میشوند.
مشکلات مربوط به قلب و ریه
نقص در شکلگیری قفسه سینه یا اندامهای حیاتی جنین میتواند بر رشد و ساختار طبیعی ستون فقرات نیز تأثیر بگذارد و زمینه ساز بروز انحراف ستون فقرات در کودک شود.
سبک زندگی و عوامل محیطی
نشستن نادرست، استفاده از صندلی نامناسب، حمل کیف های سنگین و کمتحرکی میتوانند تعادل عضلات پشتی را بر هم بزنند و در طول زمان در ایجاد یا تشدید انحراف ستون فقرات نقش داشته باشند.

علائم انحراف ستون فقرات در کودکان
خمیدگی ستون فقرات کودکان در بسیاری از موارد به خاطر خفیف بودن عارضه با درد یا علامت خاصی همراه نیست، اما به طور کلی، شایعترین علائم اسکولیوز در کودکان عبارتند از:
- کجی واضح در کل بدن یا در ناحیه گردن
- قرار نگرفتن سر در مرکز بدن
- نابرابری در ارتفاع دو سمت باسن
- بالا و پایین بودن شانهها
- بیرونزدگی یک طرف دندهها
- برجستگی یک طرف کمر هنگام خم شدن به جلو
- بیحسی یا ضعف در پاها
- اختلالات ادراری
- مشکلات قلبی
- بالا و پایین بودن دستها موقع صاف ایستادن
- انحنای غیرطبیعی ستون فقرات به شکل S یا C
روش های تشخیص اسکولیوز در کودکان
متخصص ارتوپدی کودکان ابتدا ظاهر فیزیکی، نحوه ایستادن و وضعیت شانهها، کمر و باسن کودک را بررسی میکند، تست خم شدن به جلو نیز بیرون زدگی یک سمت کمر را مشخص میکند و سپس برای اندازهگیری دقیق زاویه انحراف، تصویربرداری با اشعه ایکس انجام میشود.
در صورت نیاز، امآرآی، سیتیاسکن یا اسکن سهبعدی برای بررسی استخوان ها و بافت های اطراف ستون فقرات تجویز میشود، اگر احتمال اسکولیوز مادرزادی یا درگیری اندامهای داخلی وجود داشته باشد، بررسی سابقه پزشکی و خانوادگی و آزمایش هایی مانند اولتراسوند نیز انجام میشود.
انواع روش های درمان انحراف ستون فقرات در کودکان
هدف اصلی درمان اسکولیوز در کودکان، جلوگیری از پیشرفت انحنا و بازگرداندن ستون فقرات به حالت طبیعی است، در ادامه، روشهای رایج درمان انحراف ستون فقرات کودکان را بررسی میکنیم:
معاینات دورهای
در مواردی که انحنای ستون فقرات خفیف باشد، نیازی به درمان فوری نیست، در این شرایط، پزشک هر ۴ تا ۶ ماه یکبار، روند رشد کودک را پیگیری میکند و هدف از این معاینات، بررسی وضعیت انحنا و تشخیص به موقع پیشرفت بیماری است.
اگر انحنا ثابت باقی بماند، درمان خاصی انجام نمیشود. اما در صورت افزایش زاویه انحنا، پزشک وارد مرحله درمان فعال خواهد شد.

استفاده از بریس
بریس روشی رایج برای کنترل انحراف ستون فقرات در کودکان در حال رشد است و این وسیله از پیشرفت انحنا جلوگیری میکند و به صورت سفارشی متناسب با بدن کودک طراحی میشود، این روش مخصوص کودکانی است که انحنای متوسط دارند و هنوز به بلوغ اسکلتی نرسیدهاند و پزشک نوع بریس و مدت زمان استفاده از آن در طول روز را تعیین میکند.
تمرینات فیزیوتراپی
در کنار بریس، تمرینات اصلاحی منظم نتایج درمان انحراف ستون فقرات در کودکان را بهبود میدهند و این حرکات تعادلی، کششی و قدرتی را فیزیوتراپ طراحی میکند و باید به طور مداوم انجام شوند، تمرینات فیزیوتراپی به بهبود وضعیت بدن هنگام ایستادن، راه رفتن و نشستن کمک میکنند.
ورزشها و مراقبت های تکمیلی
در کنار تمرینات درمانی، ورزش هایی مانند شنا، یوگا و پیادهروی آرام میتوانند به بهبود اسکولیوز کودکان کمک کنند و این فعالیتها با تقویت عضلات پشت و افزایش تعادل، از فشار نادرست بر ستون فقرات جلوگیری میکنند.

جراحی ستون فقرات
پزشک جراحی را زمانی توصیه میکند که انحراف ستون فقرات شدید باشد و سایر روشها مؤثر نباشند و این روش برای کودکانی با انحنای بیش از ۴۵ درجه و با توجه به سن و رشد اسکلتی آنها انتخاب میشود.
طی این عمل، جراح مهرهها را به وسیله ابزارهای خاصی در جای خودشان ثابت میکند تا جلوی تشدید انحنا را بگیرد، جراحی تحت بیهوشی کامل و با نظارت تیم پزشکی انجام میشود و دوران نقاهت هم چند ماه طول میکشد.
روش های پیشگیری از انحراف ستون فقرات کودکان
اسکولیوز مادرزادی از دوران جنینی شکل میگیرد و قابل پیشگیری نیست و نوع عصبی عضلانی نیز معمولا به بیماری های زمینهای مانند فلج مغزی یا دیستروفی عضلانی مرتبط است؛ اما با بررسی و پیگیری بهموقع میتوان از پیشرفت اسکولیوز ایدیوپاتیک، شایعترین نوع انحراف ستون فقرات در کودکان، جلوگیری کرد.
- اگر سابقه خانوادگی انحراف ستون فقرات دارید، کودکتان را از سنین پایین تحت نظر پزشک متخصص ارتوپد قرار دهید.
- به کودکتان حالت درست نشستن، ایستادن و خوابیدن را یاد بدهید.
- ورزش هایی مثل شنا و یوگا باعث تقویت عضلات مرکزی بدن میشوند و به حفظ سلامت ستون فقرات کمک میکنند.
- بیماری های زمینهای کودک مثل فلج مغزی و دیستروفی را درمان کنید تا جلوی پیشرفت اسکولیوز را بگیرید.
- تغذیه سالم و سرشار از کلسیم، منیزیم و ویتامین دی برای استحکام استخوانهای کودک را در اولویت قرار دهید.
سوالات متداول
این عارضه معمولا خطرناک نیست، اما در صورت بی توجهی و عدم درمان و پیشرفت بیماری، مشکلات قلبی، نخاعی و یا تنفسی به دنبال میآورد.
ورزشهایی مثل ژیمناستیک، وزنهبرداری، فوتبال و ورزشهای پرشی برای کودکان دچار انحراف ستون فقرات مناسب نیستند، چون فشار زیادی به ستون فقرات وارد میکنند و احتمال بدتر شدن انحراف وجود دارد.
برای کودک مبتلا به اسکولیوز، بهترین حالت خوابیدن به پهلو با یک بالش بین زانوها یا به پشت با بالش زیر زانوها است، تشک هم باید سفتی متوسط داشته باشد تا ستون فقرات تراز بماند.
توصیههای نهایی
انحراف ستون فقرات در کودکان اغلب قابل پیشگیری نیست، اما نشستن صحیح، فعالیت بدنی، تغذیه مناسب و مراجعه منظم به متخصص ارتوپدی کودکان از پیشرفت آن جلوگیری میکند و تشخیص زودهنگام و درمان مناسب نیز به حفظ عملکرد ستون فقرات و پیشگیری از عوارض انحنا کمک میکند، برای درمان اسکولیوز کودکان به دکتر سید رامین حاج زرگرباشی، فوق تخصص ارتوپدی اطفال و فلوشیپ ارتوپدی کودکان مراجعه کنید.